Nghệ thuật giao tiếp tiếng Nhật – Khi ngôn ngữ thôi là chưa đủ

Ngôn ngữ Nhật Bản rất khác với hầu hết các ngôn ngữ khác. Tuy nhiên, sự khác biệt không chỉ đơn thuần là do ngôn ngữ; chúng liên quan nhiều hơn đến phong cách giao tiếp và nghi thức của người Nhật.

Giao tiếp tiếng Nhật không chỉ là biết ngôn ngữ mà còn là biết và sử dụng các giao thức giao tiếp khác nhau.

Có nhiều phong cách và giao thức khác nhau khi nói đến giao tiếp tiếng Nhật. Có những quy tắc, cách cư xử và hình thức nói chuyện bất thành văn tùy thuộc vào địa vị xã hội và cấp bậc.

Mọi người có thể hỏi tại sao lại như vậy vì chắc chắn bạn có nói ngôn ngữ đó hay không. Và khó khăn như thế nào để truyền đạt trực tiếp những gì bạn muốn nói hoặc làm? Chà, nó không đơn giản như vậy vì điều này bắt nguồn từ văn hóa và truyền thống Nhật Bản dựa trên việc giữ thể diện và tôn trọng.

Có các hình thức giao tiếp chính thức và không chính thức khi nói. Nếu bạn đang xưng hô với ai đó mà bạn vừa gặp hoặc cấp cao hơn bạn tại nơi làm việc, thì việc sử dụng ‘keigo’ là rất quan trọng.

Keigo là một bài phát biểu trang trọng và tôn trọng cấp trên, người lớn tuổi hoặc khách hàng. Có những trường hợp ngoại lệ, nhưng đây là một chuẩn mực phổ biến mà người Nhật có xu hướng tuân theo như một nghi thức thích hợp.

Vì vậy, điều này thực sự có nghĩa là gì, và tại sao nó lại quan trọng?

Các nguyên tắc vàng trong giao tiếp Nhật Bản

Bối cảnh cao

Giống như văn hóa tổng thể, phong cách giao tiếp của Nhật Bản là ngữ cảnh cao, một thuật ngữ được giới thiệu bởi nhà nhân chủng học Edward T. Hall. Giao tiếp ngữ cảnh cao phụ thuộc nhiều vào thông tin ngầm, bao gồm kiến thức được chia sẻ, tín hiệu phi ngôn ngữ và đọc giữa các dòng hơn là thông điệp bằng lời nói rõ ràng.

Đọc không khí hoặc môi trường xung quanh (kuki so yomu) rất quan trọng đối với nghi thức giao tiếp của người Nhật. Điều này tương tự như “cảm nhận vị trí của đất” hoặc “đọc giữa các dòng” trước khi hành động hoặc nói.

Bạn cảm nhận được những gì mọi người nghĩ hoặc cảm thấy để tránh khiến ai đó cảm thấy không thoải mái hoặc có nghĩa vụ. Khái niệm Kuki o Yomu gợi nhớ đến việc giúp người khác giữ thể diện của họ hoặc “kao wo tateru“, có nghĩa là không làm cho người khác mất mặt (“mentsu wo ushinau“) bằng cách không đồng ý với họ ở nơi công cộng. Trong khi giao tiếp, tránh nghe có vẻ kiêu ngạo hoặc khiến ai đó cảm thấy tự ti là rất quan trọng.

Khiêm tốn, chia sẻ tín dụng và tránh chỉ trích

Ngôn ngữ Nhật Bản có đầy đủ các kính ngữ và mức độ lịch sự phản ánh hệ thống phân cấp xã hội và sự tôn trọng đối với người khác.

Lịch sự là một trong những trụ cột quan trọng nhất của xã hội Nhật Bản. Nếu ai đó được khen ngợi tại nơi làm việc hoặc riêng tư vì đã làm điều gì đó đáng ngưỡng mộ hoặc đáng khen ngợi, bạn sẽ không thấy nhiều sự hả hê và nắm đấm từ người nhận được lời khen ngợi.

Tại nơi làm việc hoặc trong môi trường xã hội nói chung, lời khen ngợi thường được chào đón bằng một cái cúi chào khiêm tốn, một lời “cảm ơn”. Một vài lời thốt ra sau đó để hạ thấp thành tích.

Thông thường, mọi người nói, “iie, iie okage sama desu”, có nghĩa là “không-không cảm ơn bạn”. Điều này là mặc dù những người khác có thể không thực sự giúp bạn đạt được thành tích của mình. Khiêm nhường và thể hiện sự khiêm nhường là rất quan trọng và rất phổ biến.

Hơn nữa, khi ai đó mắc sai lầm, xu hướng là không công khai chỉ trích người đó trước công chúng. Tuy nhiên, điều này xảy ra trong những trường hợp cực đoan, đặc biệt nếu đàn em mắc sai lầm lớn.

Sự mơ hồ, gián tiếp và tránh đối đầu

Ngôn ngữ Nhật Bản có đầy đủ các kính ngữ và mức độ lịch sự phản ánh hệ thống phân cấp xã hội và sự tôn trọng đối với người khác.

Thông thường, người Nhật coi gián tiếp là lịch sự. Thông thường là tránh đối đầu hoặc bất đồng ở nơi công cộng.

Người Nhật tránh bày tỏ hoặc nói “không” trực tiếp. Thay vào đó, họ sử dụng các cụm từ như ‘nó hơi khó’ hoặc ‘Tôi sẽ xem xét nó’, yêu cầu người nghe giải thích ý nghĩa dự định.

Vâng, nó có thể gây khó chịu vì bạn tự hỏi liệu câu trả lời là ‘có’, ‘có thể’ hay ‘không’. Thông thường, nó được ngụ ý và không được thể hiện và có thể được đọc thông qua cử chỉ và ngôn ngữ cơ thể.

Giao tiếp tiếng Nhật thường gián tiếp và tinh tế. Theo truyền thống, ngay cả giao tiếp bằng mắt trực tiếp cũng bị coi là thiếu tôn trọng khi nói chuyện với người cao tuổi hoặc người lớn tuổi. Tuy nhiên, đã có nhiều thay đổi tích cực trong những năm gần đây, và ngày nay, giao tiếp bằng mắt được chấp nhận rộng rãi.

Một ví dụ rất thú vị về tâm lý thể hiện sự mơ hồ mà không mơ hồ và gián tiếp để tránh đối đầu có thể được nhìn thấy trong một nghiên cứu của Yun Wan của Đại học Houston, Victoria và Makoto Nakayama của Đại học DePaul, Hoa Kỳ.

Nghiên cứu nói trên không liên quan gì đến giao tiếp mà là hành vi, cuối cùng phản ánh trong phong cách giao tiếp. Đây là về sự khác biệt văn hóa trong việc xếp hạng sao.

Nghiên cứu so sánh nói trên về người Nhật, Mỹ và Trung Quốc đề cập đến một số sự thật thú vị về sự khác biệt về hành vi. Một số sự thật được đề cập trong nghiên cứu như sau:

Ngay cả khi khách hàng Nhật Bản có ý kiến cực kỳ tích cực về dịch vụ của nhà hàng, họ thường đưa ra đánh giá 4 sao thay vì xếp hạng 5 sao cao nhất.

Điểm trên là một dấu hiệu của việc không trực tiếp và giữ mọi thứ hơi mơ hồ, và điều tương tự cũng được phản ánh trong phong cách giao tiếp.

Một sự thật thú vị khác của nghiên cứu này là dữ liệu mẫu sau đây về xếp hạng sao:

Xếp hạng sao	Tần số
Xếp hạng sao	Trung Quốc	Nhật Bản	Hoa Kỳ
5	47758	17160	31324
4	23753	24349	21898
3	10158	11748	10076
2	2881	1756	6494
1	4330	734	6562

Bạn sẽ nhận thấy rằng số lượng xếp hạng 1 sao thấp nhất là từ tiếng Nhật. Điều này phản ánh việc tránh đối đầu bằng cách không đánh giá kém khi không hài lòng, một đặc điểm khác của phong cách giao tiếp của Nhật Bản. Đồng thời, xếp hạng 3 sao cao nhất cho thấy xu hướng giữ mọi thứ mơ hồ.

Một thực tế khác là người Nhật không sử dụng nhiều cử chỉ tay trong khi nói, như nhiều người phương Tây làm, và giọng điệu ít hung hăng hơn. Cử chỉ tay, đặc biệt là trong môi trường trang trọng, có thể được coi là thô lỗ.

Không phải về việc đi thẳng vào vấn đề

Nói tóm lại, giao tiếp ở Nhật Bản thường không phải lúc nào cũng đi thẳng vào vấn đề.

Là một người nước ngoài, đôi khi tôi liên tục đặt những câu hỏi trực tiếp khi bắt đầu hành trình ở Nhật Bản, quyết tâm có được câu trả lời nhanh chóng và dứt khoát. Tôi thường thất bại trong nỗ lực của mình. Tuy nhiên, bạn có thể giải thích điều này bằng cách thường chú ý đến các chỉ số sau.

Nếu ai đó thốt ra một tiếng “hmmm” trong khi hơi nhìn xuống, điều này thường có nghĩa là ‘có thể‘ và cho thấy rằng họ có thể đang xem xét điều đó.
Nếu điều này được theo sau bởi âm thanh mút răng “shhh..”, điều này thường ngụ ý khó khăn.
Nếu cả hai hành động này được theo sau bởi bàn tay, nắm lấy sau cổ trong khi thốt ra một tiếng “có”, thì điều này có thể được hiểu là chắc chắn không!

Vì vậy, lần tới khi bạn đặt câu hỏi, trong một cuộc họp hoặc trong một tình huống riêng tư bình thường, hãy tìm những dấu hiệu nhận biết này nếu bạn không chắc chắn.

Phong cách giao tiếp phi ngôn ngữ

Phong cách phi ngôn ngữ trong giao tiếp Nhật Bản bắt nguồn từ hai điểm trên.

Trong các nền văn hóa có bối cảnh cao như Nhật Bản, giao tiếp phi ngôn ngữ có trọng lượng đáng kể. Nhiều giao tiếp xảy ra gián tiếp thông qua các tín hiệu thể chất, biểu cảm và ngôn ngữ cơ thể.

Cúi đầu, hay “ojigi”, là nền tảng của xã hội Nhật Bản. Đó là một lời chào của Nhật Bản thể hiện sự tôn trọng, biết ơn hoặc xin lỗi.

Độ sâu và thời lượng của cây cung có thể thay đổi tùy theo mối quan hệ giữa những người liên quan và tình huống. Ví dụ, cúi đầu sâu hơn, dài hơn thường biểu thị sự tôn trọng lớn hơn hoặc một lời xin lỗi sâu sắc hơn.

Nét mặt, giao tiếp bằng mắt và ngôn ngữ cơ thể khác cũng rất quan trọng. Ví dụ, giao tiếp bằng mắt kéo dài có thể được coi là thô lỗ hoặc hung hăng. Tránh ánh mắt của một người, đặc biệt là khi nói chuyện với cấp trên, là một dấu hiệu của sự tôn trọng.

Tư thế cũng rất quan trọng. Đứng hoặc ngồi thẳng thể hiện sự chú ý và tôn trọng những người khác có mặt. Ngược lại, mọi người coi tư thế khom lưng là dấu hiệu của sự thiếu tôn trọng hoặc thiếu quan tâm.

Những tín hiệu phi ngôn ngữ này, kết hợp với bản chất gián tiếp và ngữ cảnh cao của giao tiếp bằng lời nói của Nhật Bản, có nghĩa là việc hiểu và giải thích các thông điệp bất thành văn là rất quan trọng trong xã hội Nhật Bản.

Tầm quan trọng của sự im lặng trong giao tiếp tiếng Nhật

Trong nhiều nền văn hóa phương Tây, đối thoại liên tục được coi là sự tham gia, trong khi im lặng có thể được coi là dấu hiệu của sự không quan tâm hoặc lúng túng. Tuy nhiên, trong văn hóa Nhật Bản, sự im lặng đóng một vai trò quan trọng và nhiều sắc thái. Nó là một phần thiết yếu của giao tiếp hiệu quả và là minh chứng cho kỹ năng lắng nghe của một người.

Im lặng thường mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Đó có thể là một dấu hiệu của sự tôn trọng, cho thấy người nghe đang chú ý đến lời nói của người nói. Nó có thể biểu thị sự đồng ý, trong đó sự im lặng của người nghe biểu thị sự hiểu biết và chấp nhận quan điểm của họ.

Mặt khác, im lặng cũng có thể đại diện cho sự chiêm nghiệm. Khi được đưa ra một ý tưởng hoặc đề xuất mới, một người Nhật Bản có thể dành một khoảng thời gian im lặng để xem xét cẩn thận trước khi trả lời. Đây được coi là một cách tiếp cận chu đáo để ra quyết định và thảo luận.

Cuối cùng, sự im lặng cũng được sử dụng để duy trì sự hòa hợp và tránh xung đột. Nếu một cuộc thảo luận có thể dẫn đến đối đầu hoặc bất hòa, người Nhật có thể chọn im lặng thay vì cuộc trò chuyện có khả năng gây tranh cãi.

Thách thức nhưng có thể thực hiện được

Hiểu phong cách giao tiếp của người Nhật có thể là một thách thức đối với người nước ngoài trong thời gian đầu. Tuy nhiên, người ta có thể lấy manh mối từ các cụm từ tiếng Nhật phổ biến, làm nổi bật các nghi thức cơ bản trong khi giao tiếp.

Cần có một tâm trí cởi mở và sẵn sàng và khả năng chấp nhận và học hỏi các yếu tố văn hóa có thể khác 180 độ so với những gì chúng ta có thể đã thực hành. Tuy nhiên, bạn sẽ thường thấy những người nước ngoài ở Nhật Bản tuân theo các nghi thức giao tiếp của Nhật Bản một cách duyên dáng như người Nhật.

Kết thúc

Khi tất cả đã được nói và làm, hiểu được phong cách giao tiếp của Nhật Bản sẽ giúp bạn hiểu gần hơn về văn hóa của người Nhật.

Ngôn ngữ và phong cách giao tiếp là một trong những nền tảng quan trọng nhất của xã hội có thể giúp chúng ta hòa nhập với xã hội, và điểm này quan trọng hơn ở Nhật Bản so với nhiều quốc gia khác.

Hòa nhập với những người xung quanh rất quan trọng không chỉ vì lý do cá nhân mà còn vì cuộc sống nghề nghiệp và sự phát triển vì văn hóa và truyền thống Nhật Bản ảnh hưởng lớn đến văn hóa làm việc của Nhật Bản.

Mặc dù ít dài dòng hơn và ít trực tiếp hơn, nhưng bạn sẽ đánh giá cao cách suy nghĩ được phản ánh trong phong cách giao tiếp của người Nhật, luôn thể hiện sự tôn trọng và nhạy cảm với cảm xúc của người khác. Nó cũng duy trì sự cân bằng và tránh đối đầu.

Nghi thức giao tiếp của người Nhật phản ánh lý tưởng và văn hóa và có ưu và nhược điểm. Điều đó nói rằng, chúng là một khía cạnh rất quan trọng của cuộc sống hàng ngày. Bạn càng quen thuộc với phong cách và lý do đằng sau lý do tại sao nó như vậy, bạn càng dễ thích nghi.

Tuy nhiên, nó không chỉ là hiểu phong cách giao tiếp của người Nhật; mà là về việc điều chỉnh những nghi thức đó trong giao tiếp hàng ngày. Thích nghi sẽ cần thực hành rất nhiều, nhưng nó không chỉ đáng giá; đó là điều bắt buộc nếu bạn mong muốn có một cuộc sống không căng thẳng ở Nhật Bản với thành công cá nhân và nghề nghiệp. Rốt cuộc, giao tiếp là chìa khóa trong bất kỳ nền văn hóa nào, đưa bạn đến gần hơn với sự tương tác trong xã hội Nhật Bản.