Nghĩ lại theo cách Nhật Bản: 7 nguyên lý thẩm mỹ giúp thay đổi tư duy

Tiếp xúc với các khái niệm thẩm mỹ truyền thống của Nhật — những tư tưởng mà nhiều người chúng ta có thể cảm thấy lạ — là một bài tập rất giá trị cho tư duy ngang (lateral thinking), một khái niệm do Edward de Bono đặt ra năm 1967. Theo de Bono, “tư duy ngang là để thay đổi khái niệm và nhận thức”. Việc bắt đầu suy nghĩ về thiết kế theo cách mới — qua lăng kính thẩm mỹ Zen — giống như một cách để thách thức những chuẩn mực thường ngày của ta, thúc đẩy khả năng chấp nhận sự không chắc chắn, đón nhận ý tưởng mới và nhìn nhận các vấn đề thiết kế của chính mình từ một góc độ hoàn toàn khác.

Những nguyên lý thẩm mỹ Zen mà ta thường thấy trong nghệ thuật vườn truyền thống Nhật Bản có rất nhiều bài học hữu ích. Các nguyên lý này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, đan xen, không thể tách riêng hoàn toàn. Dưới đây là bảy nguyên lý thiết kế liên quan đến thẩm mỹ trong văn hóa Nhật, mà nếu áp dụng, có thể kích thích sáng tạo hoặc thay đổi cách ta nhìn nhận những thách thức trong thiết kế (và trong cuộc sống).

1. Kanso (簡素) — Đơn giản (Simplicity)

Kanso nhấn mạnh sự giản đơn và loại bỏ những thứ không cần thiết. Mọi thứ được thể hiện theo cách tự nhiên, thuần khiết, không cầu kỳ. Nguyên lý này nhắc nhở ta không nên nghĩ theo hướng trang trí rườm rà, mà nên tìm kiếm sự rõ ràng — một loại rõ ràng có thể đạt được bằng cách lược bỏ hoặc loại trừ những yếu tố không thiết yếu.

Trong thiết kế trình chiếu, điều này có thể có nghĩa là dùng rất ít chữ mỗi slide, loại bỏ viền trang trí và ưu tiên bố cục sạch, tập trung vào một ý tưởng mỗi lần.
Trong nhiếp ảnh hoặc làm phim, điều này có thể dịch thành việc tạo ảnh với số chủ thể ít hơn và nền trống, để khoảng trống (negative space) làm nổi bật chủ thể chính và dẫn dắt ánh nhìn.

2. Fukinsei (不均整) — Phi đối xứng / Không đều (Asymmetry)

Fukinsei là nguyên lý thẩm mỹ tôn vinh sự bất cân xứng, sự không đều và cả sự không hoàn hảo như nguồn gốc vẻ đẹp tự nhiên. Khác với nhiều thiết kế phương Tây ưu tiên cân bằng hoàn hảo, Zen cho rằng bất đối xứng có thể tạo ra sự hài hòa độc đáo.

Ví dụ, vòng ensō (vòng Zen) vẽ bằng bút lông đôi khi không trọn vẹn — đó là biểu tượng của sự không toàn vẹn vốn có trong sự tồn tại.
Trong thiết kế đồ họa, một bố cục bất đối xứng có thể là một cách rất năng động và đẹp để thể hiện sự cân bằng không hoàn hảo.

3. Shibui / Shibumi (渋味) — Thanh lịch tinh tế

Shibui (tính từ) và Shibumi (danh từ) chỉ vẻ đẹp nhẹ nhàng, bình dị nhưng sâu sắc. Đây là vẻ đẹp không phô trương, không cầu kỳ, mà đúng như nó vốn nên là.

Nó có thể là một chiếc kimono Nhật Bản với hoa văn nhẹ nhàng, hoặc một sản phẩm công nghệ tinh giản nhưng có chiều sâu.
Trong tự nhiên, ta có thể hình dung ánh nắng xuyên qua rừng tre, bóng mờ và lớp kết cấu của thân cây tre — vẻ đẹp kín đáo nhưng hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa.

4. Shizen (自然) — Tự nhiên, chân thật

Shizen nói về việc sáng tạo mà không giả tạo, không tô vẽ quá mức. Nó là sự tự nhiên không ép buộc, thể hiện một chủ ý sáng tạo rõ ràng nhưng nhẹ nhàng.

Trong vườn Nhật, vẻ tự nhiên mà ta cảm nhận đôi khi không phải là ngẫu nhiên — nó đã được thiết kế có chủ đích.
Trong thiết kế hoặc trình chiếu, áp dụng Shizen có nghĩa là tạo ra hình ảnh và thông điệp có cảm giác chân thật, nhẹ nhàng, tránh các hiệu ứng gượng gạo hoặc chiêu trò.

5. Yūgen (幽玄) — Vẻ đẹp huyền ảo, sâu thẳm

Yūgen là khái niệm về một vẻ đẹp “tinh tế nhưng sâu sắc”, mà không thể diễn tả hoàn toàn bằng lời. Nó gợi ý hơn là bộc lộ, khơi gợi hơn là giải thích.

Một khu vườn Nhật có thể tạo cảm giác yūgen bằng cách sử dụng các yếu tố tượng trưng, nơi không phải tất cả mọi thứ đều được phơi bày rõ ràng.
Trong thiết kế hình ảnh, ta có thể sử dụng ý niệm “hiển thị ít hơn để gợi hiểu nhiều hơn”: thay vì cho người xem mọi chi tiết, ta chỉ gợi mở một phần, để họ tự cảm nhận phần còn lại.

6. Datsuzoku (脱俗) — Thoát khỏi lề thói, vượt ra khỏi thông thường

Datsuzoku nói về tự do khỏi thói quen, công thức lặp lại — sự bứt phá khỏi cái thường ngày, vượt lên cái thông thường. Nó là sự thoát ly khỏi công thức, là việc tạo nên điều mới mẻ, bất ngờ.

Khi áp dụng trong thiết kế, điều này có nghĩa là không dập khuôn quá mức, mà tạo ra cái gì đó mang cảm giác tươi mới, sáng tạo — cái gì đó vượt lên sự quen thuộc.

7. Seijaku (静寂) — Yên tĩnh, tĩnh lặng có chủ đích

Seijaku là trạng thái thanh thản, bình lặng nhưng đầy năng lượng — tĩnh lặng không đơn giản là im lặng, mà là sự hiện diện có chủ đích, sáng suốt.

Trong thiết kế, Seijaku biểu hiện qua việc tạo ra không gian hoặc trải nghiệm giúp người dùng dừng lại, suy ngẫm và quay về với khoảnh khắc hiện tại.

Nó gợi cảm giác như khi ta ở trong một khu vườn Nhật: không chỉ là im lặng mà là một tĩnh lặng có chiều sâu, nơi tâm hồn được nghỉ ngơi, bình tâm

Kết luận

Bảy nguyên lý này không chỉ là các khái niệm để áp dụng vào thiết kế — chúng còn có thể là cách để thay đổi nhận thức, mở rộng tư duy và tạo ra những giải pháp sáng tạo theo cách khác biệt. Khi ta học cách sống và suy nghĩ theo những tinh thần này, ta có thể đối mặt với sự phức tạp, bất ổn và hỗn độn của cuộc sống một cách tự nhiên, nhẹ nhàng và đầy ý nghĩa.