Nghi thức trà đạo: Trang phục, chỗ ngồi, cách thưởng trà và bánh ngọt

Trà đạo là một nghi lễ truyền thống của Nhật Bản, nơi chủ nhà (đình chủ) thể hiện lòng hiếu khách bằng cách pha và mời trà cho thực khách. Nghi lễ này còn được gọi là “茶の湯” (Cha no yu). Nghệ thuật Trà đạo đã được hoàn thiện bởi Sen no Rikyu, một trà sư lỗi lạc hoạt động từ thời Chiến quốc đến thời kỳ Azuchi-Momoyama. Ngày nay, nhiều trường phái khác nhau như Omotesenke, Urasenke và Mushakojisenke vẫn đang tồn tại, giúp tinh thần của Trà đạo được kế thừa và duy trì cho đến tận ngày nay.

Nếu bạn được mời tham dự một buổi tiệc trà, bạn nên tìm hiểu và kiểm tra trước các quy tắc ứng xử cơ bản. Dưới đây, chúng tôi sẽ giới thiệu các nội dung như trang phục phù hợp, thứ tự chỗ ngồi, cũng như cách thưởng thức trà và bánh ngọt trong Trà đạo.

QUY TẮC ỨNG XỬ CƠ BẢN TRONG TRÀ ĐẠO

Trước tiên, chúng tôi xin giới thiệu những quy tắc ứng xử cơ bản mà bạn cần nắm vững trong Trà đạo. Trà đạo có nhiều trường phái khác nhau, và mỗi trường phái có thể sẽ có những nghi thức riêng biệt. Sau khi đã nắm rõ các quy tắc cơ bản, bạn nên kiểm tra lại các nghi thức cụ thể của trường phái mà mình đang theo học để có thể hoàn toàn yên tâm khi thực hiện.

Vào phòng trà và ổn định chỗ ngồi

Để thanh lọc cơ thể và tĩnh tâm trước khi bước vào phòng trà, đầu tiên bạn cần rửa tay tại bồn nước (Chozubachi). Sau đó hãy chào chủ nhà một câu “Thất lễ rồi” (Shitsurei shimasu) rồi mới bước vào phòng.

Trong một buổi tiệc trà, người ngồi ở vị trí gần chủ nhà nhất được gọi là “Shokyaku” (Chính khách), còn người ngồi ở vị trí xa nhất được gọi là “Makkyaku” (Mạt khách). “Chính khách” là người đại diện cho các thực khách, có vai trò trò chuyện với chủ nhà và đặt câu hỏi về loại trà cũng như các dụng cụ trà đạo được sử dụng trong ngày hôm đó. Trong khi đó, “Mạt khách” có nhiệm vụ thu gom các dụng cụ trà sau khi mọi người đã chiêm ngưỡng xong để gửi trả lại cho chủ nhà.

Vì cả hai vị trí này đều đòi hỏi kiến thức sâu rộng về trà đạo cũng như sự tinh tế quan sát xung quanh, nên những người mới bắt đầu nên tránh ngồi ở vị trí “Chính khách” hay “Mạt khách” để có thể yên tâm và thoải mái hơn.

Cách thưởng trà

Trước khi thưởng trà, bạn hãy cúi chào và nói: “Otemae chodai itashimasu” (Tôi xin phép được thưởng thức trà).

Khi uống trà, hãy đặt chén trà lên lòng bàn tay trái, tay phải đặt nhẹ bên cạnh để đỡ lấy chén. Trước khi đưa lên miệng, hãy dùng tay phải xoay chén trà hai lần theo chiều kim đồng hồ.

Lưu ý không uống hết trà trong một hơi, mà nên chia ra uống từ 3 đến 4 lần. Sau khi uống xong, hãy dùng ngón trỏ và ngón cái của tay phải vuốt nhẹ vào chỗ miệng chén nơi bạn vừa uống để làm sạch, sau đó dùng giấy Kaishi (giấy chuyên dụng trong trà đạo) để lau sạch đầu ngón tay.

Cuối cùng, tương tự như lúc đầu, hãy dùng tay phải xoay chén trà hai lần ngược chiều kim đồng hồ (để mặt chính có hoa văn hướng về phía chủ nhà). Sau đó, đặt chén trà trở lại đúng vị trí mà chủ nhà đã đưa ra ban đầu.

Cách thưởng bánh ngọt

Bánh ngọt trong trà đạo (Ochagashi) thường được thưởng thức trước khi uống trà. Khi chủ nhà mời: “Okashi wo douzo” (Mời bạn dùng bánh), hãy đáp lại bằng câu: “Okashi wo chodai itashimasu” (Tôi xin phép được dùng bánh) và cúi chào trước khi bắt đầu ăn.

Khi ăn bánh, bạn sẽ sử dụng các dụng cụ như giấy Kaishi và Kashikiri (loại tăm/dao nhỏ dùng để cắt bánh). Đầu tiên, hãy chuyển phần bánh từ khay đựng lên tờ giấy Kaishi của mình, sau đó đặt tờ giấy lên lòng bàn tay trái và dùng tay phải để ăn. Đối với các loại bánh tươi (Namagashi), hãy dùng dao Kashikiri để cắt bánh thành từng miếng nhỏ vừa ăn. Sau khi ăn xong, hãy gập phần mặt giấy Kaishi đã sử dụng vào bên trong và mang về nhà để xử lý, không để lại tại phòng trà.

QUY TẮC VỀ TRANG PHỤC TRONG TRÀ ĐẠO

Khi tham gia các buổi tập luyện tại lớp học trà đạo hoặc tham dự tiệc trà, bạn hãy lưu ý lựa chọn trang phục sao cho phù hợp với không gian trà đạo. Sau đây, chúng tôi sẽ giải thích các quy tắc về trang phục khi mặc Kimono tham gia tiệc trà, chia theo trang phục dành cho nam giới và trang phục dành cho nữ giới.

Quy tắc chung cho cả nam và nữ

Không đeo trang sức/phụ kiện thời trang

Trong Trà đạo, để tránh làm trầy xước các dụng cụ quý giá như chén trà, người tham gia tuyệt đối không đeo đồ trang sức. Phép lịch sự cơ bản là hãy tháo nhẫn và đồng hồ đeo tay trước khi bước vào phòng trà. Khi đó, nếu bạn chuẩn bị sẵn một chiếc hộp hoặc túi đựng nhỏ, bạn sẽ không phải lo lắng về việc thất lạc các phụ kiện sau khi tháo ra.

Sử dụng tất trắng (Tất Tabi trắng hoặc tất thông thường màu trắng)

Khi bước vào phòng trà, quy tắc bắt buộc là phải đi tất Tabi trắng sạch hoặc tất màu trắng. Việc đi tất trắng mang ý nghĩa đem lại sự thanh khiết cho buổi tiệc trà. Trong Trà đạo, tinh thần “Hòa – Kính – Thanh – Tịch” (Wakeiseijaku) thể hiện triết lý của Sen no Rikyu luôn được coi trọng. Trong đó, chữ “Thanh” (清) nghĩa là giữ cho phòng trà và các dụng cụ luôn thanh tịnh, sạch sẽ, và việc đi tất trắng chính là một phần của tinh thần này. Tùy vào từng trường phái, có nơi yêu cầu bạn phải thay một đôi tất trắng mới ngay trước khi vào phòng trà, vì vậy hãy chuẩn bị sẵn một đôi tất dự phòng nếu cần thiết.

Quy tắc cho riêng nam giới

Trong trang phục Kimono dành cho nam giới khi tham gia Trà đạo, về cơ bản người mặc sẽ diện Hakama (quần váy truyền thống) kết hợp với áo có gắn Montsuki (gia huy).

Về màu sắc, nên ưu tiên những tông màu nhã nhặn, không quá sặc sỡ như màu xám chuột (Nezumi-iro), màu xanh lam đậm (Kon-iro), hay màu xanh rêu đặc trưng của trà sư Rikyu (Rikyu-iro).

Về loại Hakama, phổ biến nhất là Umanori-hakama (loại có chia ống giống như quần). Ngoài ra, bạn cũng có thể chọn loại Andon-hakama (loại không chia ống, giống như váy). Lưu ý rằng, vì áo khoác Haori vốn được xem là đồ dùng để giữ ấm hoặc tránh bụi bẩn khi ra ngoài, nên bạn sẽ không mặc áo này khi vào trong tiệc trà.

Quy tắc cho riêng nữ giới

Trong trang phục Kimono dành cho nữ giới khi tham gia Trà đạo, về cơ bản người mặc sẽ diện các loại áo thuộc cấp độ bán trang trọng (Jun-reiso) như Iromuji (Kimono một màu) có gắn gia huy hoặc Houmongi (áo diện khi đi thăm hỏi), kết hợp cùng dây đai Fukuro-obi.

Ngoài ra, tại các buổi tiệc trà thân mật, bạn cũng có thể mặc Komon (Kimono họa tiết nhỏ) mang phong cách thanh lịch kết hợp cùng dây đai Nagoya-obi. Một lưu ý quan trọng là phía thực khách cần tinh tế sao cho cấp độ trang trọng (格 – kaku) của bộ Kimono mình mặc không cao hơn cấp độ của chủ nhà. Tùy vào tính chất của từng buổi tiệc trà mà yêu cầu về cấp độ trang phục sẽ khác nhau, vì vậy bạn nên kiểm tra trước để có sự chuẩn bị chu đáo nhất.

NHỮNG CÂU HỎI THƯỜNG GẶP VỀ QUY TẮC ỨNG XỬ TRONG TRÀ ĐẠO

Cuối cùng, chúng tôi xin giới thiệu một số câu hỏi thường gặp và lời giải đáp liên quan đến quy tắc ứng xử trong trà đạo. Trà đạo vốn có những nghi thức đặc thù trong cả cách thể hiện lòng hiếu khách lẫn cách thưởng trà. Nếu bạn là người quan tâm đến văn hóa Nhật Bản, hãy tìm hiểu qua các câu hỏi thường gặp này trước khi lần đầu tham gia trải nghiệm trà đạo hoặc tiệc trà.

Có thể mặc quần áo bình thường (âu phục) khi tham dự tiệc trà không?

Về cơ bản, trang phục trong trà đạo là Kimono (Hòa phục), tuy nhiên tùy vào từng lớp học mà bạn vẫn có thể tham gia tiệc trà bằng Âu phục. Ngay cả khi mặc đồ thường, bạn vẫn cần tuân thủ các quy tắc ứng xử về trang phục.

Khi tham dự bằng Âu phục, cả nam và nữ đều phải đi tất trắng. Với nam giới thì các trang phục lịch sự như suit tối màu, không họa tiết là phù hợp nhất. Còn với nữ giới thì nên chọn quần dài, chân váy dài quá đầu gối hoặc váy liền thân. Vì trong tiệc trà phải ngồi theo kiểu Seiza (quỳ ngồi), nên nếu mặc váy, hãy chọn độ dài có thể che kín đầu gối khi ngồi. Nếu bạn đi quần tất (stoking), hãy đi thêm một đôi tất trắng bên ngoài. Ngoài ra, một điểm quan trọng nữa là cần hạn chế tối đa việc để lộ da thịt (mặc đồ hở).

Tại sao lại phải xoay chén trà?

Khi uống trà được mời trong một buổi tiệc trà, trước tiên bạn phải xoay chén trà rồi mới đưa lên miệng. Nghi thức này mang ý nghĩa thể hiện sự khiêm nhường và lòng kính trọng đối với chủ nhà bằng cách tránh uống trực tiếp từ phía mặt chính của chén trà. Những chiếc chén dùng trong tiệc trà luôn có một “mặt chính” – nơi các hoa văn được trình bày đẹp nhất – và chủ nhà sẽ đặt mặt chính này hướng về phía thực khách để thể hiện sự hiếu khách. Đáp lại tấm chân tình đó, thực khách sẽ thực hiện động tác xoay chén để tránh đặt môi vào vị trí mặt chính trang trọng ấy.

Ý nghĩa của câu nói “Otemae chodai itashimasu” (Tôi xin phép được thưởng thức trà)?

Trong trà đạo, khi thực khách chuẩn bị dùng trà, họ sẽ cúi chào và nói: “Otemae chodai itashimasu”. “Otemae” dùng để chỉ toàn bộ các chuỗi thao tác, cử chỉ pha trà điêu luyện của người chủ. Vì vậy, câu nói này mang ý nghĩa bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với chủ nhà vì đã tận tâm sửa soạn và pha trà mời mình.

Ngoài ra, khi chuẩn bị uống, thực khách còn nói thêm câu “O-saki ni” (Tôi xin phép dùng trước) với người ngồi bên cạnh. Trong trà đạo, sự quan tâm và tinh tế giữa các vị khách với nhau cũng được xem trọng để cùng tạo nên một buổi tiệc trà vui vẻ và hòa hợp.