NGUỒN GỐC VÀ Ý NGHĨA SÂU XA CỦA “MATSURI”

Đã bao giờ bạn tự hỏi từ “Matsuri (Lễ hội – 祭)” được hình thành như thế nào chưa? Trong suốt chiều dài lịch sử, người Nhật đã nhìn nhận và sử dụng từ “Matsuri” này với ý nghĩa gì?

Nguồn gốc của chữ 祭 (matsuri) là chữ まつ (matsu)

Chữ 祭 (matsuri) được cho là bắt nguồn từ chữ まつ (matsu).

Trong quá khứ, まつ (matsu) hay まち (machi) được viết là 守つ (mamotsu) và được dùng với ý nghĩa thể hiện thần ý (tức là suy nghĩ, ý chí của Thần linh).

Ví dụ, trong đại lễ Daijousai (*) có một nghi thức được gọi là Kiboku (Bói rùa) để quyết định xem gạo mới dùng cho buổi lễ sẽ được lấy từ ruộng ở địa phương nào. Người ta đốt mai rùa và gọi hình dáng hiện lên trên mai rùa đó là Urakata.

Sở dĩ Urakata được gọi là まち (machi) là vì người ta tin rằng những hoa văn xuất hiện trên mai rùa chính là thần ý, là lời sấm truyền của Thần linh tối cao.

(*) Daijousai大嘗祭 là lễ Niinamesai 新嘗祭 (hay còn gọi là “Lễ tạ ơn mùa màng”) đầu tiên được Thiên hoàng thực hiện sau khi lên ngôi. Lần gần nhất Thiên hoàng thực hiện đại lễ này là vào tháng 11/2019.

Lễ Niinamesai 新嘗祭 là nghi lễ được tổ chức tại Cung điện Hoàng gia vào ngày 23/11 hàng năm (cũng chính là ngày lễ Tạ ơn lao động).

Từ gốc まつ (matsu) dần biến đổi thành まつる (matsuru) và またす (matasu)

Có 2 động từ được hình thành từ từ gốc まつ (matsu), đó là まつる (matsuru – thờ phụng) và またす (matasu – chờ đợi).

“Tôi cho rằng 2 từ ‘matsuru’ và ‘matasu’ là một cặp từ đối ứng: Tự mình thực hiện thì gọi là ‘matsuru’ (thờ phụng), còn khiến người khác thực hiện thì gọi là ‘matasu’ (chờ đợi/phó thác).” – Trích “Ý nghĩa đích thực của Daijousai”, Orikuchi Shinobu.

Theo nhà dân tộc học Orikuchi Shinobu, ‘matsuru’ có nghĩa là tự mình làm việc, còn ‘matasu’ lại mang nghĩa là khiến người khác thực hiện việc đó, từ đó tạo nên một cặp từ đối ứng.

Từ gốc ‘matsu’ đã biến đổi để hình thành nên cặp từ đối ứng này, và đó cũng chính là nguồn gốc của từ ‘Matsuru’ (Thờ phụng).

Ý nghĩa ban đầu của ‘matsuri’ (lễ hội) là nghi thức truyền đạt lời sấm truyền của Thần linh

Sau đây vẫn là những quan điểm của nhà dân tộc học Orikuchi Shinobu trong sách “Ý nghĩa đích thực của Daijousai”.

“Ngày xưa, người ta tin rằng khi đem những lời thiêng liêng đầy quyền năng của Thần linh truyền lại cho các tinh linh thì chính họ sẽ sử dụng sức mạnh để khiến mọi chuyện thành hiện thực. Khi những tinh linh cư ngụ nơi đây đón nhận thần ý thì chúng buộc phải tuân theo. Đấy chính là ý nghĩa của ‘matsuru’ (thờ phụng), và cũng là gốc rễ của ‘matsurigoto’ (chăm lo, cai trị lãnh thổ).”

“Ưu tiên hàng đầu là truyền đạt lại ý chí của Thần linh hay Thiên hoàng. Thế nhưng, Thiên hoàng truyền đạt lại lời của chư thần trên cao và cũng có những người khác đứng ra truyền tụng lại lời dạy của Thiên hoàng. (lược bỏ) Những người thực hiện công việc này được gọi là 御言持 (Mikotomochi). Theo nghĩa đó, Thiên hoàng cũng chính là một ‘Mikotomochi’, tức là người có vai trò truyền đạt lời của thần linh.”

Ngày xưa, người ta tin rằng khi lời của Thần linh được truyền đến các tinh linh thì mọi lời nói sẽ trở thành sự thật.

Trong mối quan hệ giữa thần và người, có những người đóng vai trò trung gian giữa thần với tinh linh hoặc giữa thần với con người để truyền đạt lời sấm truyền. Những người này được gọi là ‘Mikotomochi’ (người nắm giữ lời thần).

Nói cách khác, ý nghĩa nguyên thủy của từ ‘Matsuru’ (thờ phụng/lễ hội) chính là thông báo và truyền đạt lại ‘Machi’, tức là lời răn dạy hoặc điềm báo của thần linh.

Chính vì lý do đó mà các lễ hội (matsuri) thời xưa thực chất là một nghi thức mà trong đó, người được gọi là Mikotomochi sẽ tiếp nhận lời sấm truyền từ thần linh, sau đó dùng những lời lẽ tựa như thần chú để truyền đạt lại cho con người và các tinh linh.

Tuy nhiên, có thể thấy rằng hình thức này hoàn toàn khác biệt so với những lễ hội mà chúng ta đang thực hiện ngày nay.

Lý do là bởi, trong ý nghĩa nguyên thủy, mục đích của lễ hội là từ thần linh đến con người, nhưng trong các lễ hội hiện nay lại là từ con người đến thần linh. Có thể nói, phương hướng này đã hoàn toàn bị đảo ngược.

Ý nghĩa của 政 matsurigoto và 祭 matsuri

Nhà dân tộc học Orikuchi Shinobu đã nêu quan điểm trong sách “Ý nghĩa đích thực của Daijousai” như sau:

“Đối với 祭政一致 (Saisei Itchi), tôi cho rằng ‘matsurigoto’ là thứ có trước, còn ‘matsuri’ là nghi lễ báo cáo kết quả đạt được.”

Chữ ‘Chính’ (政) được đọc là ‘matsurigoto’, còn chữ ‘Tế’ (祭) được đọc là ‘matsuri’.

Khái niệm 祭政一致 (Saisei Itchi) thường được hiểu là sự thống nhất giữa tín ngưỡng và chính trị. Tuy nhiên, một điều vô cùng thú vị là trong tư tưởng của Orikuchi Shinobu, có vẻ như ‘Tế’ không chỉ đơn thuần là ‘tôn giáo’ và ‘Chính’ cũng không chỉ đơn thuần là ‘chính trị’.

Như đã đề cập ở trên, bản thân từ ‘matsuru’ mang nghĩa truyền đạt lời của thần linh đến các tinh linh và con người để mang lại sự trù phú cho quê hương, tức là là ‘Matsurigoto’ (Chính trị). Và việc thực hiện báo cáo lại kết quả đó được gọi là ‘matsuri’ (Tế lễ).

Nếu lấy lễ Niinamesai làm ví dụ, chúng ta sẽ thấy rõ bản chất của nó chính là nghi lễ báo cáo lên thần linh mỗi năm một lần về sự sung túc, bội thu của mùa màng.(*)

(*) 五穀豊穣 (Ngũ cốc phong đăng): 五穀 (Gokoku) là năm loại ngũ cốc chính, ở Nhật Bản bao gồm: gạo, lúa mạch, kê vàng (awa), đậu và kê (kibi) (theo giả thuyết khác còn có cỏ lồng vực – hie). 豊穣 (Hojo) có nghĩa là mùa màng ngũ cốc tươi tốt, bội thu.

Nguồn gốc của từ 祭 (matsuri)

Tóm lại, từ thời xa xưa, mối quan hệ giữa con người, thần linh và cả các tinh linh trong tự nhiên đã được ý thức một cách mạnh mẽ. Trong đó, ý chí và điềm báo của thần linh được gọi là まち (machi). Người truyền đạt cái ‘machi’ đó được gọi là ‘Mikotomoclà’ (người nắm giữ lời thần), và hành động truyền đạt những lời ấy được gọi là まつる (matsuru).

Việc thực hiện nghi thức ‘matsuru’ để nhận lấy ân huệ của đất mẹ, mang lại một năm thịnh vượng được gọi là 政 (matsurigoto – Chính trị). Và sau đó, việc báo cáo lại kết quả này lên thần linh được gọi là 祭 (matsuri – Tế lễ).

Theo Orikuchi Shinobu, đó chính là nguồn gốc hình thành và cách mà từ 祭 (matsuri) bắt đầu được sử dụng.