Triết lý Mottainai của Nhật Bản: Sống đơn giản, không lãng phí

Từ nước dùng ramen đến nhiên liệu đường sắt: Triết lý có ý thức về chất thải của Nhật Bản tạo ra sự bền vững có lợi nhuận như thế nào.

Một chiếc máy giặt nằm trong nguồn cấp dữ liệu Facebook của 76.000 thành viên của Mottainai Nhật Bản – miễn phí cho bất kỳ ai cần nó nhất. Một chuyến tàu du lịch leo lên dốc chạy bằng nước dùng ramen và dầu tempura bị vứt bỏ, khí thải của nó thơm một cách đáng ngạc nhiên. Một con cá bị loại bỏ với vây hơi bất đối xứng trở thành trung tâm của bữa ăn ngon ở izakaya thời thượng nhất Tokyo.

Những biểu hiện này của mottainai – một khái niệm của Nhật Bản thể hiện sự hối tiếc sâu sắc khi một cái gì đó hữu ích bị lãng phí – cho thấy một triết lý cổ xưa tiếp tục định hình các thực hành hiện đại như thế nào. Khi các doanh nghiệp toàn cầu phải vật lộn để dung hòa các yêu cầu lợi nhuận với các mối quan tâm về môi trường, cách tiếp cận hàng thế kỷ này lặng lẽ định hình lại các ngành công nghiệp trên khắp Nhật Bản, tạo ra các mô hình kinh doanh mà thành công kinh tế trực tiếp đến từ việc tối ưu hóa tài nguyên hơn là khai thác.

Lãng phí như cơ hội

Cách tiếp cận mottainai coi chất thải là bằng chứng của việc khai thác giá trị không đầy đủ – một sự kém hiệu quả trong kinh doanh ẩn trong tầm nhìn rõ ràng.

Hãy xem xét tuyến đường sắt Takachiho Amaterasu ở tỉnh Miyazaki. Các chuyến tàu tham quan của họ chạy bằng dầu diesel sinh học được sản xuất từ rác thải nhà hàng – đặc biệt là nước dùng ramen còn sót lại và dầu tempura đã qua sử dụng do Nishida Logistics, một công ty vận tải đường bộ thu thập. Nhiên liệu sinh học này phù hợp với dầu diesel thông thường về giá cả và hiệu suất đồng thời tạo ra mùi thơm dễ chịu hơn đáng kể.

Logic kinh doanh hoạt động hiệu quả: các nhà hàng trước đây trả tiền cho việc xử lý chất thải; Giờ đây, “chất thải” này cung cấp năng lượng cho cơ sở hạ tầng giao thông. Những gì từng là một trung tâm chi phí trở thành một nguồn tài nguyên — đường sắt bảo tồn cả các tuyến đường sắt đã ngừng hoạt động và hàng nghìn gallon dầu diesel thông thường hàng năm.

Tư duy tuần hoàn này mở rộng sang bối cảnh ẩm thực của Tokyo, nơi nhà hàng Uoharu xây dựng thực đơn của mình xung quanh hải sản bị người mua chợ Toyosu từ chối vì những khiếm khuyết bề ngoài. Những mẫu vật “khiếm khuyết” này – có thể bị thiếu một chân hoặc kích thước không đồng đều – thường sẽ bị loại bỏ mặc dù hương vị và giá trị dinh dưỡng giống hệt nhau với các mẫu vật ăn ảnh hơn.

Bằng cách tạo ra một thị trường cho những kho báu bị bỏ qua này, Uoharu đã chênh lệch một sự kém hiệu quả được tạo ra bởi các tiêu chuẩn thẩm mỹ truyền thống. Nhà hàng đạt được chi phí đầu vào thấp hơn trong khi thực khách thưởng thức hải sản bền vững với giá cả cạnh tranh, phù hợp với các mục tiêu kinh tế và môi trường.

Lợi nhuận thông qua bảo tồn

Mottainai ngày càng định hình chiến lược doanh nghiệp Nhật Bản trong các lĩnh vực, đề xuất các mô hình kinh doanh trong đó bảo tồn thúc đẩy lợi nhuận.

Các cửa hàng tiện lợi Lawson – biểu tượng của tiêu dùng hiện đại 24/7 – đã triển khai các hệ thống AI để tối ưu hóa độ tươi của sản phẩm và nhắc nhở các nhà quản lý giảm giá các mặt hàng sắp hết hạn. Một số địa điểm có ngân hàng thực phẩm trong cửa hàng cho thực phẩm ăn được nhưng không bán được. Đối với một ngành được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn hóa và luân chuyển hàng tồn kho liên tục, những sáng kiến này thể hiện sự phát triển đáng kể đối với trách nhiệm tài nguyên.

Cựu bác sĩ thú y Koichi Takahashi đã xây dựng một cơ sở xử lý 35.000 tấn rác thải thực phẩm hàng năm từ các siêu thị và nhà sản xuất. Công ty của ông lên men vật liệu này thành thức ăn chăn nuôi và khí sinh học, tạo ra doanh thu đáng kể đồng thời giảm 70% lượng khí thải nhà kính so với đốt thông thường.

Mô hình này làm sáng tỏ một cái nhìn sâu sắc quan trọng: nhiều “lãng phí” thực sự bao gồm các nguồn lực được phân bổ sai. Bằng cách chuyển hướng các nguồn tài nguyên này sang các ứng dụng thích hợp, Takahashi tạo ra giá trị kinh tế thông qua bảo tồn, thách thức giả định rằng bảo vệ môi trường làm giảm lợi nhuận.

Tập đoàn Marubeni, có nguồn gốc từ các thương gia Ōmi lịch sử, áp dụng mottainai thông qua “sanpo yoshi” – một nguyên tắc yêu cầu kinh doanh mang lại lợi ích đồng thời cho người bán, người mua và xã hội. Cách tiếp cận cân bằng này có trước các khuôn khổ ESG hiện đại hàng thế kỷ nhưng giải quyết cùng một thách thức cơ bản: điều chỉnh lợi nhuận với phúc lợi xã hội và môi trường rộng lớn hơn.

Ngay cả các công ty quốc tế cũng lấy cảm hứng từ mottainai. Chiến dịch Re:Style của Hyundai Motor Company biến rác thải ô tô – dây an toàn, túi khí, vật liệu bỏ đi – thành các mặt hàng thời trang thông qua sự hợp tác của các nhà thiết kế. Cách tiếp cận sáng tạo này đối với các sản phẩm phụ công nghiệp tạo ra giá trị thương hiệu đồng thời giải quyết các thách thức về chất thải vốn có trong sản xuất.

Cuộc cách mạng đồ cũ

Thị trường đồ cũ phức tạp của Nhật Bản càng chứng minh cách tư duy mottainai giải quyết những căng thẳng được cho là giữa kỳ vọng của người tiêu dùng và hiệu quả tài nguyên.

Các cửa hàng Hard-Off – một chuỗi hàng hóa đã qua sử dụng trên toàn quốc – đã chuyển đổi việc mua sắm đồ cũ thông qua việc kiểm soát chất lượng tỉ mỉ và môi trường bán lẻ không kỳ thị. Mỗi mặt hàng đều trải qua quá trình kiểm tra và tân trang trước khi xuất hiện trên kệ, giải quyết sự bất đối xứng thông tin thường làm suy yếu thị trường hàng hóa đã qua sử dụng.

Khi các mặt hàng không đạt tiêu chuẩn, nhân viên hướng dẫn khách hàng đến các trung tâm phúc lợi, đảm bảo hầu hết mọi thứ đều được tái sử dụng thích hợp. Hệ thống này đã bình thường hóa tiêu dùng đồ cũ giữa các nhóm nhân khẩu học, mở rộng thị trường tiêu dùng hiệu quả tài nguyên đồng thời tạo ra doanh thu đáng kể.

45 cách để tái chế

Tại Kamikatsu, một thị trấn miền núi ở tỉnh Tokushima, mottainai có lẽ là chương trình tái chế cộng đồng tham vọng nhất thế giới. Sau khi đóng cửa lò đốt rác gây ô nhiễm, thị trấn đã triển khai một hệ thống phân loại với 45 loại riêng biệt – đạt tỷ lệ tái chế 80%, gấp bốn lần mức trung bình toàn quốc của Nhật Bản.

Cửa hàng “Kuru Kuru” của thị trấn hoạt động như một cửa hàng đổi tiền miễn phí, nơi cư dân để lại các vật dụng gia đình có thể sử dụng được cho hàng xóm. Các xưởng gần đó dạy các kỹ năng sửa chữa, chuyển đổi mottainai từ triết lý trừu tượng sang thực hành cộng đồng.

Thành tựu đáng chú ý của Kamikatsu vượt ra ngoài hệ thống kỹ thuật đến bản sắc công dân. Cách tiếp cận của họ cho thấy các hoạt động môi trường, khi được gắn liền với văn hóa, có thể củng cố mối quan hệ cộng đồng, thách thức giả định rằng tính bền vững đòi hỏi sự hy sinh hơn là kết nối.

Hành động nhỏ, tác động lớn

Tại Niseko, điểm đến trượt tuyết nổi tiếng quốc tế của Hokkaido, mottainai định hình cơ sở hạ tầng du lịch theo những cách bền vững, được chính phủ Nhật Bản chỉ định là “Mô hình sinh thái”. Nước suối nóng thải – thường được xả ra sông – hiện đang sưởi ấm các khách sạn và các tòa nhà công cộng. Ván trượt bị hỏng biến thành biển báo đường mòn và đồ nội thất thông qua các xưởng địa phương. Thực đơn nhà hàng liệt kê lượng khí thải carbon cho các món ăn, thúc đẩy du khách đến những lựa chọn có ý thức về khí hậu mà không làm giảm chất lượng trải nghiệm – ngay cả vé thang máy trượt tuyết cũng có thể tái sử dụng, với chính quyền thành phố khuyến khích khách du lịch gửi vé đã qua sử dụng vào hộp trả khách được chỉ định.

Cách tiếp cận này thể hiện sự phát triển của mottainai từ thực tiễn hộ gia đình sang chiến lược quản lý điểm đến. Bằng cách đưa ý thức về tài nguyên vào trải nghiệm của du khách, Niseko chứng minh cách các nền kinh tế du lịch có thể cân bằng giữa tăng trưởng và trách nhiệm với môi trường.

Thói quen hàng ngày, nhân lên

Trong khi các ứng dụng của công ty thu hút sự chú ý, mottainai vẫn gắn liền với cuộc sống gia đình Nhật Bản thông qua các hoạt động đại diện cho việc bảo tồn tài nguyên đáng kể.

Thiết kế phòng tắm sáng tạo có bồn rửa trên đỉnh bồn cầu, nơi nước rửa tay trực tiếp nạp lại cơ chế xả — một thiết kế tiết kiệm không gian và tăng gấp đôi khả năng tiết kiệm nước. Nước tắm gia đình thường được chia sẻ, sau đó chuyển sang máy giặt thông qua các vòi chuyên dụng, khai thác tối đa tiện ích từ nước nóng.

Trong các nhà bếp trên khắp Nhật Bản, sake kasu (bã) – sản phẩm phụ của cặn gạo từ quá trình nấu bia – trở thành nguyên liệu cho dưa chua, súp, món tráng miệng và các sản phẩm chăm sóc da. Sự chuyển đổi của nó từ chất thải sang đầu vào linh hoạt cho thấy các loại “chất thải” tồn tại như các công trình văn hóa như thế nào.

Các hoạt động hộ gia đình này hoạt động như một quản lý tài nguyên quan trọng tập thể – được nhân lên trên hàng triệu hộ gia đình, chúng đại diện cho sự bảo tồn đáng kể mà không yêu cầu đột phá công nghệ hoặc can thiệp quy định.

Từ chất thải đến giá trị: Bài học kinh doanh

Mottainai và mô hình kinh doanh khai phá giá trị từ bảo tồn

Mottainai phá vỡ sự lựa chọn sai lầm giữa lợi nhuận và bảo vệ môi trường. Các doanh nghiệp trên toàn thế giới có thể áp dụng bốn thông tin chi tiết chính từ cách tiếp cận của Nhật Bản:

Biến dòng chất thải thành doanh thu: Lawson sử dụng AI để quản lý các sản phẩm sắp hết hạn. Đường sắt Takachiho cung cấp năng lượng cho tàu hỏa bằng chất thải thực phẩm. Uoharu xây dựng một thực đơn từ những con cá bị từ chối. Mỗi loại biến loại bỏ thành giá trị.
Mở rộng thị trường đồ cũ thông qua đảm bảo chất lượng: Hard-Off loại bỏ rủi ro từ việc mua hàng đã qua sử dụng, tạo ra thị trường chính thống cho hàng hóa đã qua sử dụng trên các phân khúc nhân khẩu học.
Thiết kế sản phẩm để tiết kiệm tài nguyên: Sự đổi mới của Nhật Bản tạo ra các thiết bị phòng tắm lưỡng dụng và bao bì đa dụng phục vụ người tiêu dùng đồng thời tiết kiệm tài nguyên.
Khai thác các giá trị văn hóa làm động lực thị trường: Bảo tồn gắn liền với văn hóa tạo ra nhu cầu của người tiêu dùng mà không yêu cầu các quy định hoặc trợ cấp.

Các doanh nghiệp Mottainai khám phá ra giá trị mà những người khác chỉ nhìn thấy lãng phí. Họ khai thác sự thịnh vượng từ việc hoàn thành hơn là tiêu thụ, tìm kiếm lợi thế cạnh tranh trong các hệ thống tối đa hóa tiện ích tài nguyên. Triết lý này tiết lộ bao nhiêu giá trị chưa được khai thác tồn tại trong những gì chúng ta đã sản xuất – trong các sản phẩm phụ bị loại bỏ, trong hàng tồn kho không hoàn hảo, trong các đối tượng chức năng được coi là lỗi thời.

Các công ty nắm bắt tư duy này khám phá ra các cơ hội lợi nhuận ẩn trong tầm mắt. Khi những hạn chế về tài nguyên tăng lên trên toàn cầu, các doanh nghiệp tạo ra giá trị thông qua bảo tồn sẽ vượt trội hơn những doanh nghiệp bám vào các mô hình chiết xuất và loại bỏ. Câu tục ngữ cổ của Nhật Bản “Tana no zai wa chiri mo tsumoreba, yama to naru” nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả bụi bặm, khi chất đống, cũng trở thành một ngọn núi. Về mặt kinh doanh: các trường hợp lãng phí nhỏ, khi được giải quyết một cách có hệ thống, mang lại hàng núi cơ hội.